جنگل در ارسباران نفس می کشد
اينجا ارسباران است، منطقه اي درشمال غربي کشور و درشمالي‌ترين قسمت استان آذربايجان شرقي که ازکرانه رود ارس درمرزايران و كشور آذربايجان آغاز شده و 925 هزار هکتارعرصه را درشهرستان هاي کليبر، اهر، جلفا، ورزقان و مرند وقسمت کوچکي از استان اردبيل به خود اختصاص داده است.
جنگلهاي ارسباران ازانبوه ترين مناطق جنگلي محسوب مي شوند، به گونه اي که ورود به آنها برخلاف جنگلهاي شمالي کشوربه آساني امکانپذير نيست.
ازآنجايي كه ارتفاع اين حوزه از130مترتا ارتفاع بيشتراز3 هزارمترازسطح رود ارس ادامه مي يابد، گونه هاي بلوط (سفيد و سياه) کنارممرز به عنوان مقاوم ترين گونه ها نسبت به شرايط سخت وسرد آب و هوايي، جلوه سبز و درخشنده اي به دامنه هاي پرشيب اين جنگلها بخشيده است.
بي دليل نيست که ارسباران از سال 1976 به عنوان يکي از اندوختگاه‌هاي زيست سپهر يونسکو، مورد حمايت جهاني قرارگرفت وازحدود 30 سال پيش به عنوان مناطق شکار ممنوع و حفاظت شده مورد توجه بوده است. با اين حال جاي بسي تاسف است اگرحفظ واحياي اين منابع ارزشمند طبيعي که مايه قدرت و فخرسرزمين ما هستند همچون ساليان گذشته مورد بي توجهي قرار بگيرد.

ارسباران از نظر ويژگي هاي اکولوژيک، حيات وحش وميراث فرهنگي مشخصه هاي ممتازي دارد و محل انحصاري رويش گونه هاي نادري ازگياهان درايران بوده است و يگانه زيستگاه يکي ازنادرترين پرندگان جهان به نام سياه خروس است.
حوزه آبخيزارسباران ازتنوع زيستگاهي غني است، به طوري که تنها در منطقه حفاظتي حدود 98 گونه پرنده شناسايي شده است. علاوه برآن گونه هاي جانوري ديگرچون خرس قهوه اي، پلنگ، گراز، سياه گوش، کل وبز، شوکا، سياه خروس، انواع کبک وقرقاول و ديگر پرندگان و خزندگان نيزدرميان جنگلها، صخره ها و بيشه‌زارهاي منطقه زندگي مي کنند.
همچنين زمين جنگلهاي تحت حفاظت ارسباران، فلزي کمياب وپرارزش را درخود جاي داده که بدون شک به دليل غلظت ودرجه خلوص، ازمعادن منحصربه فرد مس جهان به شمارمي رود.
جاذبه هاي طبيعي و تاريخي منطقه، شامل مراتع، چمنزار، چشمه هاي آب معدني وقلعه هاي باستاني نيزاگردستمايه سود جويان قرارنگيرد مي تواند با برنامه ريزي دقيق وايجاد امکانات و راههاي دسترسي مناسب، به توسعه صنعت گردشگري و اکوتوريسم دراين منطقه از کشور بسيار کمک کند.


تنوع گونه ها، ضامن بقاي جنگل
جنگلهاي ارسباران به علت داشتن 785 گونه گياهي و170 گونه درختي جزو يکي از مناطق با ارزش ژنتيکي دنيا شناخته شده اند.
محمد رضا الهيان، مسوول منابع طبيعي شهرستان کليبربا تاکيد براين‌که هرچه تنوع گونه ها در جنگل بيشتر باشد، آفات وبيماري ها کمترخواهند بود، مي افزايد: ما در جنگلهاي ارسباران در قالب برنامه اصلاح وپرورش بيشتر براي حفظ گونه هاي موجود تلاش مي كنيم. دراين خصوص براي احياي گونه ها نيزصرفا ازگونه هاي بومي منطقه استفاده مي کنيم.
بررسي جنگلهاي ارسباران نشان مي دهد که درگذشته نه چندان دوراين مناطق، جنگلهاي دانه زاد بوده اند که به علت شدت تخريب (90 درصد به دليل تامين سوخت روستاييان) وبهره برداري هاي بي رويه در40 تا 50 سال گذشته، ازدانه زاد به شاخه زاد تبديل شده ودرحال حاضرازقدرت تجديد حيات دانه زاد برخوردارنيستند.
پس عمده عمليات اصلاحي، پرورشي وغني سازي ما با دخالت هاي فني برسوق دادن اين جنگلها از شاخه زاد به دانه زاد معطوف شده است. بعلاوه نبايد فراموش کرد که حفظ تنوع گونه هاي گياهي، آسيب پذيري آنها را نسبت به آفات، بيماري ها وحتي آتش سوزي هاي احتمالي درمنطقه کاهش مي دهد، چرا که هر يک داراي درجه سختي و مقاومت متفاوتي نسبت به عوامل فوق هستند.


چشم انداز بلوط هاي سياه و سفيد
عمده پوشش گياهي دراين جنگلها بخصوص ازارتفاع 300 تا 1400 متربه بلوط سفيد واز 1400 متربه بالا به بلوط سياه (گونه مقاوم‌تر بلوط) اختصاص دارد که هردو نسبت به شرايط سخت مقاوم هستند.
براي کمک وحفاظت ازاين پوشش عمده در جنگلهاي ارسباران در برخي مناطق جنگلي، به نهال کاري براي زاد آوري درختان بلوط نيزاقدام مي شود.
البته اين جنگلها زيستگاه ديگر گونه هاي با ارزش گياهي نيزهستند که برحسب ارتفاع ، منطقه رويشي آنها متفاوت است. کما اين‌که اولين منطقه رويشي درکناره ارس به درخت گزو کبه (نوعي صنوبر) پس از آن سياه تلو، بنه (پسته وحشي)، انار وحشي، افرا وممرز اختصاص دارد درواقع ممرز نيز کناربلوط ازعمده پوشش هاي گياهي منطقه محسوب مي شود.


گونه غيربومي وارد نمي کنيم
درجنگلهاي ارسباران ازورود هرنوع گونه غيربومي که مي تواند آفات ناشناخته اي را با خود به همراه آورد، امتناع مي شود.
مهندس جمشيد آقا زماني، مديرکل جنگلهاي خارج ازشمال با تاکيد براين که دستيابي به اهداف اصلي احياء واصلاح درجنگل نياز به طرح، آموزش وبرطرف کردن مقاومت هاي بومي با ايجاد راهکارهاي معيشتي دارد، مي گويد: اينجا ما شاهد گونه هاي مختلفي هستيم که درهر دامنه يکي مي تواند غالب شود وهرکدام ارزش خودشان را درجنگل دارند.
برخي گونه ها آفتاب پسند هستند مانند زرشک وبرخي سايه پسند هستند که مي توانيم آنها را زيرساقه درختان بلوط بکاريم.
درواقع همين گونه به حفظ کيفيت خاک کمک مي کند و آنها که قد مي کشند پناه اين درختان هستند. مجموعه اين گونه ها بايد تراکم انبوهي داشته باشند تا ما فضاي بازي بيش از نيم هکتار را در جنگل شاهد نباشيم.


سرخدار و ترکيبات ضد سرطان
ازيک گونه سايه پسند به نام سرخدار نيزبايد صحبت شود که متاسفانه از30 سال پيش تا کنون مورد قلع وقمع بوميان منطقه قرارگرفته است؛ چرا که اين گونه نوعي ماده سمي به نام تاکسون دارد که حيوانات پس ازخوردن آن پس از24ساعت جان خود را ازدست مي دهند.
الهيان با تاکيد برآخرين تحقيقات انجام شده درمراکز معتبرعلمي دنيا مي گويد: براساس اين تحقيقات مشخص شده است که ماده موثر اين گياه ، ترکيبات ضد سرطان دارد، به همين دليل اخيرا يک شرکت داروسازي درکشوراقدام به مطالعه واستخراج ماده موثر اين گونه گياهي کرده است و با توجه به از ميان رفتن بسياري ازانواع آن، بايد درصدد شناسايي و حفظ گونه‌هاي باقيمانده برآييم.


احياي جنگلهاي ارسباران عملي است
واقعيت آن است که جنگلهاي مرغوب وانبوه ارسباران بين ارتفاعات 1000 تا 1700 متر ازسطح دريا قراردارند که اين جنگلها سهم بسزايي درتوليد باران نامرئي دارند واين مناطق بهترين عرصه براي توسعه جنگل هستند و درپايين اين ارتفاعات به علّت تجاوز روستاييان (تامين سوخت، چراي دام وکشت ديم) درمعرض تخريب ونابودي است.
با اين حال بايد اذعان كرد که جنگلهاي ارسباران به علّت شرايط خاص هوايي درشرايط بهتري نسبت به جنگلهاي شمال وزاگرس هستند؛ چرا که دراينجا به دليل شرايط سخت آب وهوايي، خانوارها پراکنده ترهستند، درنتيجه ميزان تخريب نيز کمتر است.
در عين حال مهندس آقا زماني چنين اعتقاد دارد: اگر طرح اجرايي ومجري مناسب محلي داشته باشيم وبتدريج تصدي گري وحتي مالکيت هاي دولتي نيزتا حد امکان کاهش پيدا کند به گونه اي که عمده عمليات اصلاح، احياء وپرورش جنگل به عهده بوميان منطقه واگذارشود، مي توان اميدواربود که طي 5 سال آينده کل جنگلهاي ارسباران تحت پوشش طرحهاي جنگل داري وجنگل کاري قرار بگيرند.
همه اين طرحها مي تواند تحت نظارت سازمان جنگلها و مراتع واداره منابع طبيعي استان صورت بگيرد، ولي تا زماني‌که روستاييان انگيزه و اطمينان ازوجود راههاي تامين معيشت برحيطه مالکيت عرضي شان نداشته باشند نمي توان ازآنها انتظار داشت که براي تامين سوخت، اشتغال و ديگرنيازهاي معمولشان به جنگل متّکي نباشند.
اين وضعيت درباره ايلات و عشاير و حضورشان درمراتع نيزصادق است. حضور دام بيش ازظرفيت مرتع درچراگاه ها پيش ازهرچيز تابع نبود راهکارهاي معيشتي موازي وجايگزين براي منابع انساني اين مناطق است.
ناگفته نماند که عمليات سوخت رساني ازسال 1376 درروستاي اين مناطق آغاز شده وبا 2سال وقفه ازسال 83 ازسرگرفته شده است که البته بيشترمعطوف به روستا هاي دوردست کم خانوارمي شود، ولي مسوولان نيزخود اذعان دارند که اين طرح هنوزکفاف نيازروستاييان منطقه را نمي دهد.
پس درچنين شرايطي نمي توان روستاييان را حداقل ازاستفاده ازشاخه هاي خشکي که کف جنگلها روي زمين ريخته اند براي تامين سوخت شان درسرماي طاقت فرساي منطقه محروم کرد.


صنوبر و زراعت چوب
يكي از طرحهاي خوبي که طي ساليان اخيرمورد توجه روستاييان قرارگرفت، خريد نهال صنوبرو کاشت درحاشيه رودخانه‌ها است که هم مي تواند ازنظراقتصادي بازده بيشتري نسبت به گندم وباغات داشته باشد وهم چوب مورد نيازآنها را به عنوان سوخت تامين کند.
صلاح الدين کوزه کناني، مدير کل منابع طبيعي استان آذربايجان شرقي دراين ارتباط مي گويد: نهالستان هاي سرد سير استان به عنوان قطب توليد صنوبر( 3 گونه شاخص صنوبر) با تحت پوشش داشتن 75 هکتاردرسطح استان توانسته اند تا کنون 400 هزاراصله نهال توليد کنند، البته ظرفيت توليد اين نهالستان ها يک ميليون اصله است که به دليل کمبود آب تا کنون به اين سقف دست پيدا نکرده ايم.
با اين حال اجراي اين طرحها مي تواند جهش قابل توجهي را در عرصه زراعت چوب ميان روستاييان ايجاد کند.


انقلاب زمين
آنچه ما به آن نيازداريم يک انقلاب است، يعني ايجاد جنبشي چند گانه دردرک و شناخت عمومي ازجنگل و ارزشهاي طبيعي تجديد ناپذيري که متکي برحفظ آن است و نيز درپذيرش مسوولان بخش دولتي بر اين که کارها و تصدي گري ها را به بخش خصوصي و البته با آموزش هاي لازم به مردم محلي منطقه واگذار کنند. بدون شک حفظ ، اصلاح واحياي جنگل نياز به طرح، مجري مناسب، آموزش واعتباردارد، ولي امري عملي و تحقّق يافتني است.
نبايد هرگز از ياد ببريم که جنگل، چه درارسباران، شمال يا زاگرس باشد، ميراث قرنها پيش است و بايد براي قرن ها بماند و نسلهاي آينده نيزمالک و وارث آن باشند.

منبع : جام جم شنبه 8 مهر ماه 1385 / محیط زیست
از پونه شيرازي