مناطق آذربایجان از نظر وجود ذخاير مختلف و متنوع معدني داراي موقعيت خاصي هستند. خاصیت گوناگون زمین شناسی استانهای آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل وزنجان نظیر پدیده های ماگماتیسم و متامورفیسم و شرایط ویژه حوضه های رسوبی موجود در این مناطق باعث شده است تا مجموعه غنی از ذخایرمعدنی فلزی و غیر فلزی در این استانها وجود داشته باشد. جدا از تنوع، فراوانی و ذخیره های اقتصادی، یکی از ویژگی های معدنی این استانها وجود ذخایری از قبیل پرلیت، دیاتومیت، نفلین سینست، کائولن، تراورتن و... می باشد که وجود این ذخایر در سطح کشور و حتی در جهان ( بطور مثال تراورتن آذرشهر، کائولن مرند و سرب و روی انگوران ) منحصر به فرد می باشد. علاوه بر این منابع معدنی،مس نیز یکی از منابع مهم معدنی می باشد. این مناطق با در اختيار داشتن منابع و ذخايرسوختی و همچنين ساير مواد معدني مورد نياز صنايع مختلف، در صورت برنامه ريزي صحيح و دراز مدت قدرت و امكان كافي جهت حصول پيشرفت هاي عمده صنعتي و نيل به خود كفايي را دارند. مناطق شمالي استان آذربايجان شرقي(ناحيه اهر) با قرار گرفتن بر روي کمربند آلپ- هيماليا داراي انديس هاي متعدد مس و عناصر فلزي ديگر نظير سرب، روي و آهن مي باشد. کمربند ياد شده از کوه هاي آلپ در اروپاي غربي شروع شده و پس از عبور از کشورهاي اروپاي شرقي از ناحية مرزي جلفا وارد ايران مي شود و در نهايت با عبور از کشورهاي پاکستان و هندوستان به کوه هاي هيماليا ختم مي گردد. در ناحية اهر بر روي اين کمربند بيش از30 انديس معدني مس شناسايي شده است. کانسار مس سونگون در فاصله هوايي 40 کيلومتري شمال غرب اهر قرار گرفته است و بزرگترين انديس مس در شمال غرب ايران است. اين کانسار يکي از بزرگترين کانسارهاي مس دنيا بوده و قابل مقايسه با معادن سرچشمه دنیا مانند بينگهام در آمريکا، چوکي کوماتا در شيلي است. استخراج معادن و معدنكاري از دير باز دراین مناطق متداول بوده و بعضي از مورخين نوشته اند كه مردم آذربایجان از اولين كساني بوده اند كه مس را استخراج و ذوب نموده اند. آثار بسياري از حفاري هاي عظيم كه در بيشتر معادن آذربایجان و بخصوص معادن سرب و مس ديده مي شود و همچنين باقيمانده ظروف و وسايل فلزي و سرباره كوره هاي ذوب قديمي نيز مؤيد فعاليتهاي گسترده معدني مي باشند. مشاهده و بررسي حفاري هاي قديمي بيانگر اين است كه معدنكاران بسيار قديمي از روشهاي بسيار مناسب و ابتكاري جهت حمل و نقل و تهويه و نگهداري در معادن استفاده مي نموده اند و ضمنا مردم این نواحی از صنعت متالوژي و آلياژهاي مختلف نيز اطلاعات كافي داشته اند و آلياژهاي برنج و مفرغ كه از حفاريهاي مختلف بدست آمده دليل بارز اين مدعاست.
از مناطق مهم که دارای ذخایر غنی از مس می باشند شامل:
مس سونگون: معدن مس سونگون در استان آذربايجان شرقي و در فاصله 73 کيلومتري شمال غرب شهر اهر در منطقه کوهستاني شمال ورزقان و 125 کيلومتري شهرستان تبريز واقع شده است. کارخانه کانه آرايي مس سونگون براي دو فاز 6 و 25 ساله طراحي شده است . فاز اول طرح،کارخانه اي با ظرفيت سالانه هفت ميليون تن خوراک است که در دست احداث مي باشد و در شش ماهه دوم سال 1383 راه اندازي خواهد شد. ميزان توليد سالانه کارخانه يکصد و پنجاه هزار تن کنسانتره مس با عيار 30 درصد خواهد بود . در فاز دوم ظرفيت سالانه کارخانه تا چهارده ميليون تن خوراک افزايش خواهد يافت . کانسار مس سونگون در محدوده اي از رشته کوه هاي قره داغ قرار گرفته است.
قديمي ترين فعاليت اکتشافي در معدن سونگون مربوط به سال 1290 هجري شمسي است که توسط اشتال زمين شناس آلماني صورت گرفته است. پس از آن، مطالعات زمين شناسي و کاني شناسي متعددي در منطقه تا سال 1348 هجري شمسي توسط پژوهشگران خارجي انجام شده است.
کاني سازي مس و موليبدن، مشخصات تازه اي را از کاني سازي در اين کانسار ذکر کرده اند. در سال 1353 پي جويي گسترده در محدوده ورزقان- بالوجه به روش ژئوشيمي- کاني سنگين- اکتشافات چکشي توسط کارشناسان سازمان زمين شناسي انجام گرديد. در سال 1368 توسط گروه ژئوفيزيک شرکت ملي صنايع مس ايران، اولين گمانه در سونگون حفر شد و با توجه به برخورد آن با زون کاني سازي شده، سونگون در سرلوحة عمليات اکتشافي شرکت ملي صنايع مس ايران قرار گرفت و گمانه زني گسترده در اين کانسار از سال 1369 شروع شد. عمليات اکتشافي سونگون با حفاري 156 حلقه گمانة اکتشافي با متراژ کلي حدود 62000 متر و 7 دهانة تونل با متراژ تقريبي 2700 متر به پايان رسيده است. این معدن حاوي کاني هاي اصلي کالکوپيريت، بورنيت، کوولين و موليبدنيت وکاني هاي باطلة کوارتز، سريسيت، کاني هاي رسي، فلدسپات، پيريت و اکسيدهاي آهن وتيتانيم است
مس مزرعه: کانسار مس مزرعه در 5 کيلومتري شمال دهکده مزرعه و در فاصله 20 کيلومتري شمال اهر واقع شده است . ارتفاع متوسط کانسار حدود 2000 متراز سطح دريا مي باشد. اولين عمليات اكتشافي در کانسار از سال 1335 توسط شرکت کل معادن آغاز شده و در پي آن عمليات استخراجي توسط اين شرکت در سال 1337 آغاز گرديد . در آن زمان سنگ هاي استخراج شده پس از سنگجوري به کارخانه ذوب مس غنيآباد در نزديکي تهران حمل ميشده است . در عمليات کارخانه فرآوري مس مزرعه، کانسنگ مس پس از استخراج از معدن، ابتدا در مرحله سنگ شکني تا ابعاد مناسب خرد شده و سپس به کمک آسياي گلوله اي تا زير 75 ميکرومتر نرم مي شود. در پي آن با انجام عمليات جدايش فلوتاسيون در سه مرحله رافر،کلينر و رمق گيري کنسانتره مس سولفيدي با عيار 34 درصد مس توليد شده و به کارخانه ذوب مس سرچشمه ارسال مي گردد. ظرفيت اين کارخانه 250 تن در روز مي باشد.
مس سرخه: کانسار مس سرخه دراستان آذربايجان شرقي در 25 کيلومتري شهرستان مرند و در حدود 18 کيلومتري جنوب غربي بخش کشکسراي حواشي روستاي سرخه واقع شده است. اين معدن در کوهستان هاي ميشو با شيب توپوگرافي زياد و پوشش گياهي کم به شکل مرتع قرار دارد. اهالي منطقه از راه کشاورزي و دامپروري و قالي بافي امرار معاش مي نمايند. با توجه به توپوگرافي، ناحيه داراي دره هاي عميق و جادهاي کوهستاني است. از معادن فعال و نزديک محدوده، معدن باريت ارلان و باريت الماس و گچ باغلار ميباشد. با توجه به مورفولوژي خاص منطقه، رودخانهها در شمال منطقه به طرف شمال و در جنوب منطقه به سمت جنوب سرازير مي گردند. از جمله رودخانههاي مهم در دامنة شمالي کوه هاي ميشو، رودخانة شيخچاي و پيامزولبينچاي و از رودخانههاي دامنة جنوبي ميشو مي توان از کفترعليچاي، درهچاي و رودخانة سيس نام برد که آب اين رودخانهها به درياچة اروميه زهکشي ميشوند. از نقطه نظر ريختشناسي به علت وجود نهشتههايي از جنس رسوبات شيلي و ماسهسنگي، منطقه داراي درههاي عميق و تنگ و ارتفاعاتي با شيب توپوگرافي زياد است. رشته کوه علمدار با ارتفاع 3135 متر و حاشية درياچه اروميه با ارتفاع 1275 متر از سطح دريا مرتفع ترين و پست ترين نقاط موجود در منطقه مي باشند. شرکت معدن مس سرخه در حال حاضر يک کارخانه توليد مس به روش پيرومتالورژي راه اندازي کرده است که با تامين خوراک از کانسنگ خريداري شده از معدن مس طارم در استان زنجان فعال مي باشد. اما با توجه به پيشرفت در آماده سازي معدن زيرزميني مس سرخه، در آينده نزديک امکان تهيه خوراک کارخانه از اين معدن وجود خواهد داشت. به منظور افزايش عيار خوراک مورد استفاده در کارخانه ذوب، احداث يک کارخانه فرآوري در برنامه آينده شرکت است که بخش زيادي از تجهيزات آن تهيه شده و مراحل اوليه احداث کارخانه طي شده است. اين کارخانه با ظرفيت 50 تن در روز جهت فرآوري کانسنگ سولفيدي معدن مس سرخه طراحي شده است.
این معادن جزء معادن مهم مس این مناطق می یاشد. از معادن مهم مس علاوه براین معادن می توان به معادن هشت جین، رشیدآباد، اوزون دره، سنجده و بولاغ در خالخال- معدن مس موئیل در سراب - معدن قلی دره در خیاو- معادن آق دره، قره داش و بایچه باغ در تخت سلیمان- معادن آینالو و گوزل بولاغ در صائین قالا- معدن اقبالیه در سلماس - معدن دیلک وردی و زورآباد در چالدران - معدن قزل داش در خوی - معادن آق دره و پاسار در قزوین- معادن خلیفه لو، الوند، حلال آباد و باریک آب در ابهر- معادن قشلاق، کلرود و گلیچه در طارم زنجان اشاره کرد.
گردآورنده : (ابوالفضل شیخ زاده)
منابع: کتاب طلائی معدن، تالیف دکتر حسن زاد | 
